Tranh Đông Hồ Sáng Bừng Trên Giấy Điệp – Khi Nghệ Thuật Dân Gian Lên Ngôi

Tranh cùng làng tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ đã đi vào thơ văn và đời sống tinh thần người Việt bấy lâu nay.

Từ lâu, người dân Việt Nam vốn đã có tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và nhân hoá các hiện tượng thiên nhiên thành những vị thần để giữ cho cuộc sống yên bình, no ấm. Cũng vì thế, tranh dân gian ra đời với hai dòng tranh: tranh Tết và tranh thờ. Hai dòng tranh đã trở thành nhu cầu của nếp sống văn hoá, là thành tố của mỹ thuật cổ truyền và hợp thành văn hoá truyền thống của dân tộc được người bao đời gìn giữ và phát triển. Ngày nay, tranh dân gian đã bị tranh hiện đại lấn át và hầu hết đã thất truyền. Tuy nhiên, vẫn còn lại một dòng tranh sống sót giữa bao thử thách của thời gian. Đó là tranh Đông Hồ.

Đôi nét về làng tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ

Hỡi cô thắt lưng bao xanh,
Có về làng Mái với anh thì về.
Làng Mái có lịch có lề,
Có ao tắm mát, có nghề làm tranh.

CA DAO

Làng Đông Hồ (hay còn gọi là làng Hồ hay làng Mái) nằm ven bờ Nam sông Đuống, thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Người ta gọi Đông Hồ là một vùng quê trù mật của văn hóa truyền thống, bởi đây chính là cái nôi của dòng tranh khắc gỗ dân gian nổi danh bao đời nay và đi vào đời sống tinh thần người Việt. 

Ếch_đi_học
Ếch_đi_học

Làng tranh Đông Hồ xuất hiện từ những năm thế kỷ XVI, tính đến nay đã có lịch sử truyền thống đến hơn 400 năm. Còn nhớ giai đoạn hưng thịnh của làng là vào cuối thế kỷ XVII đến năm 1944 khi có đến 17 dòng họ chuyên làm tranh khắc gỗ. Người trong làng cặm cụi với nghề không chỉ vì yêu nghệ thuật mà còn bởi nhờ nó mà ngót nghét các dòng họ lớn nhỏ trong làng được bao đời ấm no. Thuở đó, cứ gà sáng năm canh là bến sông Đuống nườm nượp thuyền ngược thuyền xuôi buôn bán tranh. Dân làng Hồ vốn nổi tiếng tài hoa, phóng khoáng. Mua tranh trả tiền hay đổi bằng sản vật thì với họ cũng chẳng mấy khác biệt. Trước kia tranh Đông Hồ được làm ra chủ yếu phục vụ cho dịp tết Nguyên đán. Người ta mua tranh về dán trên tường để trang trí trong dịp tống tiễn năm cũ và chào đón năm mới, hết năm lại lột bỏ và thay bằng tranh mới. Thú chơi tranh ngày ấy thật thâm trầm, tao nhã. Âu cũng bởi thế mà tranh Đông Hồ còn được gọi là tranh Tết.

“Dù ai buôn bán trăm nghề,
Nhớ đến tháng Chạp thì về buôn tranh”.

Và đến ngày nay cũng thế. Mỗi năm, chợ tranh chỉ nhộn nhịp và tấp nập nhất là vào tháng Chạp (họp 5 phiên vào các ngày 6, 11, 16, 21 và 26). Thời điểm này, du khách tứ xứ đổ về mua tranh Đông Hồ. Hàng nghìn, hàng triệu bức tranh các loại được mang ra xếp gọn lại bán cho những lái buôn, hoặc bán lẻ cho các gia đình mua về làm tranh treo tết để mang phú quý, vinh hoa cho nhà mình. Và trên từng vách nứa nhà tranh đơn bạc của làng, màu sắc của tranh Đông Hồ hiện lên tưng bừng như tiếng pháo, niềm vui và mơ ước đầu năm của bà con thôn xóm. 

Vậy đó, tranh Đông Hồ dần dần nghiễm nhiên trở thành cái thú chơi xuân của người Kinh Bắc.

Những điểm độc đáo của tranh dân gian Đông Hồ

Lý Ngư Vong Nguyệt
Lý Ngư Vong Nguyệt

Trong số các dòng tranh dân gian Việt Nam được biết đến như Hàng Trống, Kim Hoàng, làng Sình,… thì tranh Đông Hồ nổi bật hơn cả nhờ gắn liền với những khung cảnh dung dị của làng quê, thôn xóm và người dân nông thôn. Người ta thường gọi tranh Đông Hồ bằng một cái tên thân mật là tranh Tết. Âu cũng bởi hầu như, chúng được sản xuất và bán chủ yếu vào dịp Tết (ÂL) cho khắp nơi ở chợ quê. Tranh Đông Hồ có đến 180 loại được phân thành năm loại chính gồm tranh thờ, tranh lịch sử, tranh chúc tụng, tranh sinh hoạt và truyện tranh.

Tranh Đông Hồ đơn giản, mang tính ước lệ và tượng trưng, phóng khoáng và hài hước. Cái ý vị hồn nhiên và ngây ngô trong mỗi nét vẽ bao hàm một vẻ đẹp không thể cưỡng lại và phảng phất đâu đây của dân tộc như sự nối tiếp âm thầm của một nền văn hóa lâu đời. 

Mỗi bức tranh thường có bốn đến năm màu. Kỹ thuật pha màu và in của tranh làng Hồ tạo cho sắc tranh trong sáng, óng xốp. Tranh Đông Hồ dù có xanh có đỏ có vàng đủ loại, thế nhưng không bao giờ là cái sắc lòe loẹt, chói chang. Bởi màu in tranh được chế biến từ nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên: màu trắng từ sò, điệp; màu đen từ tro đốt lá tre; hồng từ gỗ vang; màu đỏ từ gỗ vang; màu xanh từ vỏ cây tràm; màu vàng từ nước hoa hoè;… Có lẽ cũng bởi chất liệu màu được làm từ tự nhiên mà tranh Đông Hồ luôn mang một sức sống và sự cuốn hút.

Một trong những nét đặc sắc độc đáo của tranh Đông Hồ chính là ở chất liệu làm tranh. Nghệ nhân in trên giấy Dó, một loại giấy được làm thủ công từ nguyên liệu là cây Dó mọc trên rừng giống như vỏ cây Bạch đàn. Sau còn phải bôi thêm lớp bột nghiền từ vỏ điệp để đẹp bền óng ả. Do vậy, người ta còn gọi là giấy Điệp. Đặc biệt, trên mỗi bức tranh, bao giờ nghệ nhân cũng đề vài chữ Hán hoặc chữ Nôm hay câu thơ lãng mạn, tình tứ càng thêm phần đậm đà, ý vị cho tranh.

“Tranh Đông Hồ Gà, Lợn nét tươi trong,
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy Điệp.”

Bên Kia Sông Đuống – Hoàng Cầm

Tranh Đông Hồ khá phong phú về đề tài, bởi không chỉ phản ánh đời sống sinh hoạt, quan hệ xã hội ở nơi thôn dã mà còn là những câu chuyện lịch sử hay triết lý phồn thực. “Vinh hoa phú quý”, “Đánh ghen”, “Hái dừa”, “Mục đồng thổi sáo”, “Đám cưới chuột”, “Gà thủ hùng”,… tất cả đều hàm chứa những triết lý nhân văn sâu sắc. Thấu kỹ cái “hồn” trong mỗi bức tranh Đông Hồ cũng đủ cho người người cảm nhận rõ vốn liếng văn hoá Việt thuần khiết, đa dạng và độc đáo đến nhường nào.

Tranh Đông Hồ ngày nay

Thời nay, khi dòng tranh hiện đại gần như “thống lĩnh”, tranh dân gian Đông Hồ vẫn còn trụ vững, thế nhưng đã gặp nhiều khó khăn khi thị hiếu thẩm mỹ của người dân cũng có nhiều chuyển biến. Cũng do không tìm được đầu ra cho tranh nên hầu như cả làng đều chuyển qua làm hàng mã để kiếm sống, chỉ còn sót lại vài hộ gia đình một lòng với tranh. Đã có lúc tưởng như một dòng tranh dân gian nổi tiếng với bề dày lịch sử đang dần bị mai một, thế nhưng với một lòng yêu nghề, nhiều nghệ nhân đã và đang nỗ lực không ngừng nghỉ để phục hồi lại làng tranh dân gian Đông Hồ và lần nữa, đưa tranh vươn xa ra ngoài thế giới rộng lớn. 

Discover

Bài Liên Quan

Về Miền Tây Khám Phá Vùng Đất Bảy Núi Thiêng Liêng Tại An Giang

Bảy Núi ở An Giang là tên gọi của bảy ngọn núi tiêu biểu trong số 37 ngọn núi trải dọc theo...

Gợi Ý 8 Kênh Youtube Cho Tín Đồ Thời Trang

Bethany Mota Có thể nói, Bethany Mota chính là một trong những người tiên phong trong...

Gấu Pooh Đến Canada vào Năm 2020

Bảo tàng Royal Ontario Museum thông báo rằng nơi đây sẽ là địa điểm độc quyền tại Canada diễn ra triển...

Tục Ngữ – Của Ít Lòng Nhiều

Dịch nghĩa: Một món quà nhỏ nhưng chứa đựng cả trái tim người tặngTục ngữ Tiếng Anh tương đương: It’s the...

Các Nhà Nghiên Cứu Cho Biết, Khủng Long Bị Xóa Sổ Bởi Va Chạm Thiên Thạch Chứ Không Phải Núi Lửa Phun Trào

Sự kiện tuyệt chủng Creta / Paleogen xóa sổ khoảng 75% các loài động thực vật, bao gồm cả khủng long không...

Ontario buộc phải ‘tạm dừng’ kế hoạch mở cửa lại trong 4 tuần vì các trường hợp COVID-19 tăng đột biến khắp tỉnh

Trong cuộc họp báo hàng ngày của tỉnh, Thủ hiến Doug Ford đã tham gia với Bộ trưởng Y tế Christine Elliott...

Một Khởi Đầu Mới Cho Quan Hệ Thương Mại Ontario – Việt Nam

Tháng 12 vừa qua, chuyến thăm hữu nghị lịch sử giữa Thủ hiến bang Ontario Kathleen Wynne và Thủ tướng Việt...